لایه ازن؛ سپری که جهان برای نجاتش متحد شد

لایه ازن را می‌توان سپر نامرئی زمین دانست؛ لایه‌ای در ارتفاع ده‌ها کیلومتری که بخش بزرگی از پرتوهای زیان‌بار فرابنفش را جذب می‌کند. چند دهه پیش، مصرف گسترده برخی گازهای شیمیایی این سپر را به‌شدت ضعیف کرد و حفره ازن بر فراز جنوبگان به یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های زیست‌محیطی جهان تبدیل شد.
حالا نشانه‌های امیدوارکننده‌ای دیده می‌شود. تازه‌ترین گزارش سازمان جهانی هواشناسی نشان می‌دهد حفره ازن جنوبگان در سال ۲۰۲۵ یکی از کوچک‌ترین نمونه‌ها در چند دهه اخیر بوده و از نظر شدت تخریب، در رتبه چهارم تا پنجم کمترین مقدار از سال ۱۹۹۲ قرار گرفته است.
در این گزارش از پایگاه علمی خبری دانه، نگاهی داریم به وضعیت امروز لایه ازن، نقش پروتکل مونترال، عملکرد ایران و چالش‌هایی که هنوز در مسیر حفاظت از این سپر حیاتی زمین وجود دارد.

لایه ازن چیست و چرا برای زندگی مهم است؟

در ارتفاع حدود ۱۵ تا ۳۵ کیلومتری زمین، بخشی از جو قرار دارد که مقدار ازن در آن بیشتر از سایر نواحی است؛ به این منطقه لایه ازن می‌گویند. ازن گازی است که از سه اتم اکسیژن تشکیل شده و با وجود اینکه سهم بسیار کمی از جو را می‌سازد، نقشی حیاتی برای زندگی روی زمین دارد.
مهم‌ترین کار لایه ازن، جذب بخش بزرگی از پرتوهای فرابنفش خورشید است؛ به‌ویژه UV-B  که می‌تواند به  DNA  سلول‌ها آسیب برساند. افزایش این پرتو در سطح زمین با خطر بیشتر آفتاب‌سوختگی، سرطان پوست، آب‌مروارید و آسیب به سیستم ایمنی ارتباط دارد. گیاهان، جانوران و میکروارگانیسم‌ها نیز از آسیب پرتو فرابنفش در امان نیستند.
به همین دلیل گاهی از لایه ازن با عنوان «ضدآفتاب طبیعی زمین» یاد می‌شود. این لایه مثل یک سپر نامرئی است که بخشی از تابش زیان‌بار خورشید را قبل از رسیدن به سطح زمین، جذب می‌کند. ناسا می‌گوید بدون این محافظ، زندگی به شکلی که امروز می‌شناسیم امکان‌پذیر نبود.
البته هر ازنی مفید نیست. ازنی که در ارتفاع بالا و در استراتوسفر قرار دارد از زندگی محافظت می‌کند، اما ازن نزدیک سطح زمین یک آلاینده هواست و می‌تواند به ریه انسان و گیاهان آسیب برساند. پس درباره ازن، محل قرار گرفتن آن تعیین می‌کند که برای انسان مفید است یا خیر. استراتوسفر یکی از لایه‌های جو زمین است که از حدود ۱۰ تا ۵۰ کیلومتری سطح زمین امتداد دارد و لایه ازن در بخش‌هایی از آن قرار گرفته است.

سوراخ ازن چگونه شکل گرفت؟

سوراخ ازن به معنی یک حفره واقعی در آسمان نیست. بلکه منطقه‌ای است که در آن غلظت ازن در لایه استراتوسفر به‌شدت کاهش پیدا می‌کند، به‌ویژه بر فراز جنوبگان. این پدیده از دهه ۱۹۸۰ به یکی از مهم‌ترین هشدارهای زیست‌محیطی جهان تبدیل شد. دانشمندان بعدها نشان دادند که ترکیبی از مواد شیمیایی ساخته دست انسان و شرایط ویژه جوی قطب جنوب در شکل‌گیری آن نقش دارند. در ادامه، مهم‌ترین عوامل ایجاد و تشدید این پدیده را بررسی می‌کنیم.

عوامل اصلی شکل‌گیری حفره ازن

حفره ازن چگونه شکل گرفت و چه عواملی باعث کاهش ضخامت این لایه شدند؟ در ادامه، به نقش مواد شیمیایی مخرب، فعالیت‌های انسانی و شرایط خاص جوی که در شکل‌گیری این پدیده نقش داشتند، می‌پردازیم.

CFCها؛ از یخچال و اسپری تا تخریب ازن

یکی از اصلی‌ترین متهمان تاریخی سوراخ اوزون، گروهی از مواد شیمیایی به نام کلروفلوئوروکربن‌ها یا CFCها بودند. این مواد سال‌ها در یخچال‌ها و کولرها به‌عنوان ماده سرمایشی، در اسپری‌های آئروسل به‌عنوان گاز پیشران، در تولید فوم و حتی در برخی فرایندهای صنعتی و پاک‌کننده‌ها استفاده می‌شدند. در آن زمان، CFCها موادی بسیار مفید و نسبتا ایمن به نظر می‌رسیدند؛ چون در سطح زمین واکنش‌پذیری کمی داشتند و به‌راحتی آتش نمی‌گرفتند.
اما همین پایداری، بعدها به مشکل اصلی تبدیل شد. CFC ها پس از رها شدن در هوا به‌سادگی تجزیه نمی‌شوند و می‌توانند سال‌ها در جو باقی بمانند تا به استراتوسفر برسند. در آن ارتفاع، تابش فرابنفش خورشید مولکول‌های آنها را می‌شکند و اتم‌های کلر آزاد می‌شوند. این کلر وارد یک چرخه شیمیایی می‌شود که در آن یک اتم کلر می‌تواند پیش از خارج شدن از استراتوسفر، هزاران مولکول ازن را از بین ببرد.
این خطر اولین بار در سال ۱۹۷۴ به‌طور جدی توسط ماریو مولینا و شروود رولند مطرح شد. آنها در مقاله‌ای در مجله Nature  هشدار دادند که CFCهای منتشرشده در جو می‌توانند در استراتوسفر کلر آزاد کنند و به تخریب ازن منجر شوند. حدود یک دهه بعد، مشاهده کاهش شدید ازن بر فراز جنوبگان نشان داد این هشدار تنها یک پیش‌بینی نظری نبوده است.

فقط  CFCها مقصر نبودند

CFCها مهم‌ترین عامل تاریخی تخریب ازن بودند، اما تنها منبع کلر نبودند. موادی مانند HCFCها، تتراکلرید کربن و متیل کلروفرم نیز سال‌ها در صنایع سرمایشی، حلال‌ها و برخی فرایندهای صنعتی استفاده می‌شدند. این ترکیبات هم پس از رسیدن به استراتوسفر می‌توانستند کلر آزاد کنند و به تخریب ازن کمک کنند. به همین دلیل، برنامه‌های جهانی حفاظت از لایه ازن فقط روی CFCها متمرکز نبود و مصرف بسیاری از این مواد هم به‌تدریج محدود یا حذف شد.

مواد حاوی برم؛ کم‌مقدار اما بسیار مخرب

در کنار کلر، برم هم نقش مهمی در تخریب لایه اوزون دارد. گازهای هالون‌که سال‌ها در تجهیزات اطفای حریق استفاده می‌شدند و متیل بروماید که در کشاورزی و ضدعفونی کاربرد داشت، از مهم‌ترین منابع ورود برم به استراتوسفر بودند.
برم از نظر مقدار بسیار کمتر از کلر در جو وجود دارد، اما قدرت تخریب آن بیشتر است. برآوردهای علمی نشان می‌دهد هر اتم برم می‌تواند در تخریب ازن حدود ۶۰ تا ۶۵ برابر مؤثرتر از یک اتم کلر باشد. به همین دلیل، حتی مقادیر کم این ترکیبات هم برای لایه ازن اهمیت زیادی دارند.

سرمای شدید قطب جنوب و ابرهای استراتوسفری قطبی

مواد مخرب اوزون به‌تنهایی برای ایجاد سوراخ بزرگ ازن کافی نیستند؛ سرمای شدید قطب جنوب هم نقش مهمی دارد. در زمستان قطبی، دمای استراتوسفر آن‌قدر پایین می‌آید که ابرهایی ویژه به نام ابرهای استراتوسفری قطبی تشکیل می‌شوند.
سطح ذرات این ابرها محل انجام واکنش‌های شیمیایی است بطوریکه ترکیبات نسبتا غیرفعال کلر را به شکل‌های فعال‌تر تبدیل می‌کند. وقتی نور خورشید در بهار قطب جنوب برمی‌گردد، این کلر فعال می‌تواند با سرعت زیادی ازن را تخریب کند.
به همین دلیل است که سوراخ ازن به‌طور مشخص و شدیدتر بر فراز قطب جنوب شکل می‌گیرد. جایی که سرمای شدید، مواد شیمیایی مخرب و بازگشت نور خورشید در کنار هم قرار می‌گیرند.

گردابه قطبی؛ هوایی که برای ماه‌ها محبوس می‌شود

در زمستان قطب جنوب، جریان بسیار قدرتمندی از بادها به نام گردابه قطبی شکل می‌گیرد. این جریان مانند یک دیوار هوایی عمل می‌کند و هوای بسیار سرد بالای جنوبگان را برای ماه‌ها از هوای مناطق دیگر جدا نگه می‌دارد.
این محبوس شدن هوا باعث می‌شود سرمای شدید و مواد شیمیایی مخرب ازن در همان منطقه باقی بمانند. در نتیجه، با بازگشت نور خورشید در بهار، شرایط برای تخریب سریع ازن آماده‌تر می‌شود و سوراخ ازن می‌تواند بزرگ‌تر و پایدارتر شود.

بازگشت نور خورشید در بهار؛ لحظه آغاز تخریب سریع

در زمستان قطب جنوب، برای ماه‌ها تاریکی حاکم است و بسیاری از واکنش‌های تخریب‌کننده ازن هنوز به مرحله فعال نمی‌رسند. اما با آغاز بهار و بازگشت نور خورشید، شرایط ناگهان تغییر می‌کند.
نور خورشید ترکیبات کلر و برمی را که در طول زمستان آماده شده‌اند فعال می‌کند. این مواد وارد واکنش‌های زنجیره‌ای می‌شوند و می‌توانند با سرعت زیادی مولکول‌های ازن را از بین ببرند.
به همین دلیل، شدیدترین کاهش ازن معمولا در بهار جنوبگان رخ می‌دهد. زمانی که سرمای زمستان، ابرهای قطبی، گردابه قطبی و نور خورشید همزمان شرایط را برای تخریب سریع ازن فراهم می‌کنند.

اکسید نیتروژن؛ یک فشار دیگر بر لایه ازن

در کنار کلر و برم، نیتروس اکسید یا N₂O نیز می‌تواند به کاهش ازن استراتوسفری کمک کند. این گاز که بخشی از آن از فعالیت‌های کشاورزی، مصرف کودهای نیتروژنی و برخی فرایندهای صنعتی وارد جو می‌شود، پس از رسیدن به استراتوسفر در واکنش‌هایی شرکت می‌کند که می‌توانند ازن را از بین ببرند.
نیتروس اکسید عامل اصلی سوراخ ازن جنوبگان نیست، اما ارزیابی علمی WMO(سازمان جهانی هواشناسی) و UNEP(برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد) تاکید می‌کند که افزایش غلظت آن می‌تواند در آینده فشار بیشتری بر لایه ازن وارد کند. به همین دلیل، کنترل انتشار این گاز هم از نظر حفاظت از ازن و هم از نظر کاهش گرمایش جهانی اهمیت دارد.

آتش‌سوزی‌های عظیم جنگلی؛ تهدیدی تازه برای ازن

آتش‌سوزی‌های بسیار بزرگ جنگلی هم می‌توانند به لایه ازن آسیب بزنند.  طبق مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ در مجله Nature منتشر شد، دود آتش‌سوزی‌های گسترده استرالیا در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ تا استراتوسفر بالا رفت و واکنش‌هایی را فعال کرد که به آزاد شدن کلر فعال و تخریب بیشتر ازن منجر شدند.
بر اساس همین پژوهش، این دود با کاهش ۳ تا ۵ درصدی ازن در عرض‌های میانی نیمکره جنوبی همراه بود و به افزایش مساحت سوراخ ازن نیز کمک کرد. این یافته نگرانی تازه‌ای ایجاد کرده است؛ زیرا اگر آتش‌سوزی‌های بسیار شدید در آینده بیشتر شوند، ممکن است روند ترمیم لایه اوزون را نیز کندتر کنند.

فوران‌های آتشفشانی

فوران‌های بسیار بزرگ آتشفشانی می‌توانند موادی مانند دی‌اکسید گوگرد و ذرات سولفاتی را تا استراتوسفر بالا بفرستند. این ذرات، سطحی برای انجام واکنش‌های شیمیایی فراهم می‌کنند و در برخی شرایط می‌توانند فعالیت ترکیبات تخریب‌کننده ازن را افزایش دهند.
نمونه مهم آن فوران آتشفشان زیرآبی هونگا تونگا–هونگا هائاپای در سال ۲۰۲۲ بود که علاوه بر دی‌اکسید گوگرد، مقدار بی‌سابقه‌ای بخار آب وارد استراتوسفر کرد. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ در مجله Geophysical  Research Letters نشان داد پس از این فوران، کاهش ازن در نیمکره جنوبی و جنوبگان مشاهده شد. هرچند بخش بزرگی از تغییرات به جابه‌جایی و گردش جو مربوط بود و اثر مستقیم شیمیایی مواد آتشفشانی تنها بخشی از ماجرا را توضیح می‌داد.

تغییرات سال‌به‌سال دما و گردش جو

اندازه سوراخ ازن هر سال ثابت نیست. دمای استراتوسفر، قدرت گردابه قطبی و میزان اختلاط هوای قطبی با هوای مناطق دیگر می‌توانند تعیین کنند که سوراخ ازن در یک سال کوچک‌تر باشد یا برای مدت بیشتری باقی بماند.
برای نمونه، در سال ۲۰۱۹ گرم‌شدن غیرعادی استراتوسفر قطب جنوب باعث شد سوراخ ازن بسیار کوچک‌تر از معمول باشد. در مقابل، در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ گردابه قطبی قوی و پایدار، هوای سرد را برای مدت بیشتری محبوس کرد و به شکل‌گیری سوراخ‌های بزرگ‌تر و ماندگارتر کمک کرد.
بنابراین تغییر اندازه سوراخ ازن در یک سال خاص لزوما به معنی بهتر یا بدتر شدن روند بلندمدت نیست. بخشی از این نوسان‌ها به شرایط جوی همان سال مربوط می‌شود.

گازهای گلخانه‌ای؛ اثری پیچیده بر لایه ازن

تغییرات اقلیمی و افزایش گازهای گلخانه‌ای می‌توانند بر آینده لایه ازن اثر بگذارند، اما این رابطه ساده نیست. طبق ارزیابی علمی تخریب ازن WMO و UNEP، افزایش دی‌اکسیدکربن باعث گرم‌تر شدن سطح زمین، اما سردتر شدن بخش‌های میانی و بالایی استراتوسفر می‌شود. این سرمایش در بسیاری از مناطق، واکنش‌های تخریب‌کننده ازن را کند می‌کند و حتی می‌تواند به افزایش ازن در استراتوسفر بالایی کمک کند.
اما در مناطق قطبی ماجرا متفاوت است. سردتر شدن استراتوسفر پایینی می‌تواند شرایط را برای تشکیل بیشتر ابرهای استراتوسفری قطبی فراهم کند. همان ابرهایی که در فعال شدن کلر و تخریب شدید ازن نقش دارند. از طرفی، گازهای گلخانه‌ای گردش بزرگ‌مقیاس جو را نیز تغییر می‌دهند و در نتیجه بر محل و سرعت بازیابی ازن اثر می‌گذارند.
همه گازهای گلخانه‌ای نیز رفتار یکسانی ندارند. افزایش متان و دی‌اکسیدکربن در مجموع می‌تواند ازن جهانی را افزایش دهد، اما نیتروس اکسید یا N₂O پس از رسیدن به استراتوسفر ترکیبات نیتروژنی تولید می‌کند که ازن را تخریب می‌کنند. به همین دلیل، با کاهش CFCها در آینده، نقش N₂O در سرنوشت لایه ازن مهم‌تر خواهد شد.

جهان چگونه واکنش نشان داد؟

وقتی شواهد علمی درباره تخریب وزن جدی‌تر شد، کشورها در سال ۱۹۸۵ کنوانسیون وین را تصویب کردند. توافقی که چارچوبی برای همکاری علمی، تبادل اطلاعات و حفاظت از لایه ازن ایجاد کرد. دو سال بعد، در ۱۹۸۷ پروتکل مونترال تصویب شد و کشورها را به کاهش و حذف تدریجی مواد مخرب ازن مانند CFCها متعهد کرد.
نتیجه این همکاری کم‌سابقه چشمگیر بود. براساس ارزیابی UNEP، تاکنون حدود ۹۹ درصد مواد مخرب ازن تحت کنترل پروتکل حذف شده‌اند و غلظت بسیاری از این مواد در جو رو به کاهش است. پروتکل مونترال همچنین به یکی از معدود توافق‌های زیست‌محیطی با مشارکت تقریبا جهانی تبدیل شده است.
همین موفقیت باعث شده پروتکل مونترال از موفق‌ترین توافق‌های زیست‌محیطی تاریخ شناخته شود. مقاله‌ای در  Nature نیز تاکید می‌کند که کاهش مواد مخرب ازن پس از اجرای این توافق، اکنون با نشانه‌های واقعی از بازیابی لایه ازن همراه شده است.

آیا سوراخ ازن واقعا در حال ترمیم است؟

خبر خوب این است که بله، نشانه‌های ترمیم لایه ازن دیده می‌شود؛ اما این روند آهسته است و سال‌به‌سال نوسان دارد. ارزیابی علمی WMO و UNEP نشان می‌دهد ازن در استراتوسفر بالایی در حال بازیابی است و بر فراز جنوبگان نیز روند بلندمدت بهبود مشاهده می‌شود، هرچند بعضی سال‌ها سوراخ ازن دوباره بزرگ‌تر یا ماندگارتر می‌شود.
اگر اجرای پروتکل مونترال ادامه پیدا کند، انتظار می‌رود ازن به سطح سال ۱۹۸۰ در بیشتر نقاط جهان حدود ۲۰۴۰، در قطب شمال حدود ۲۰۴۵ و در جنوبگان حدود ۲۰۶۶ بازگردد.
داده‌های جدیدتر هم همین تصویر را تایید می‌کنند. یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ با بررسی روند ازن جنوبگان از ۱۹۷۹ تا ۲۰۲۳، نشانه‌های بازیابی پایدار از حدود سال ۲۰۰۰ را گزارش کرده است. هرچند افت‌های شدید در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ نشان می‌دهد مسیر ترمیم کاملا صاف و یکنواخت نیست.
بنابراین سوراخ ازن هنوز بسته نشده، اما شواهد نشان می‌دهد جهان در مسیر درست قرار دارد. نمونه‌ای کم‌نظیر از اینکه تصمیم‌های جهانی مبتنی بر علم می‌توانند یک بحران محیط‌زیستی بزرگ را واقعا تغییر دهند.

کارنامه ایران در اجرای پروتکل مونترال

ایران از بیش از سه دهه پیش به جمع کشورهای عضو پروتکل مونترال پیوسته است. براساس اطلاعات رسمی دبیرخانه ازن سازمان ملل، ایران در ۳ اکتبر ۱۹۹۰ به کنوانسیون وین و پروتکل مونترال ملحق شد. پس از آن نیز اصلاحیه‌های لندن، کپنهاگ، مونترال و پکن را پذیرفت.
داده‌های بین‌المللی نشان می‌دهد ایران در کاهش مصرف گروه مهمی از مواد مخرب ازن، یعنی هیدروکلروفلوئوروکربن‌ها یا  HCFCها، عملکرد قابل توجهی داشته است. این مواد در گذشته به‌طور گسترده در تجهیزات سرمایشی، تهویه مطبوع و برخی فرایندهای صنعتی استفاده می‌شدند.
خط پایه مصرف HCFC ایران در پروتکل مونترال ۳۸۰.۵ تن ODP تعیین شده است. ODP معیاری برای مقایسه قدرت مواد مختلف در آسیب رساندن به لایه ازن است. بر اساس آخرین داده‌های دبیرخانه ازن، مصرف   HCFC ایران در سال ۲۰۲۵ به ۴۵.۸۹ تن ODP رسیده است. یعنی مصرف این مواد نسبت به خط پایه حدود ۸۸ درصد کاهش یافته است.
این کاهش از حداقل تعهد تعیین‌شده در پروتکل مونترال نیز بیشتر است. کشورهای درحال‌توسعه عضو ماده ۵ موظف بودند تا ابتدای سال ۲۰۲۵ مصرف HCFC خود را دست‌کم ۶۷.۵ درصد نسبت به خط پایه کاهش دهند. بنابراین ایران در این بخش جلوتر از جدول زمانی الزام‌آور پروتکل حرکت کرده است.

حسین شاهباز، سرپرست دفتر طرح ملی حفاظت لایه اوزون، در گفتگو با پایگاه خبری دانه در مورد عملکرد ایران در اجرای پروتکل مونترال گفت: ” ایران یکی از کشورهای متعهد به پروتکل مونترال است و همواره در مجامع بین‌المللی مرتبط با این پروتکل حضور فعالی داشته است. همچنین، ایران به مدت دو سال عضو کمیته بررسی و ارزیابی عملکرد کشورها در زمینه اجرای پروتکل مونترال بوده است”.
در ادامه نیز درمورد نحوه اجرایی کردن این تعهد چنین گفت: “شاخص ما برای سنجش عملکرد کشور در اجرای پروتکل مونترال به این صورت است که برای هر سال، میزان مشخصی از مصرف مواد برای کشور تعیین می‌شود و ما تلاش می‌کنیم مصرف خود را پایین‌تر از این سقف نگه داریم. در نتیجه، تاکنون از برنامه‌ریزی و تعهدات تعیین‌شده در چارچوب پروتکل مونترال فراتر نرفته‌ایم و همواره جلوتر از برنامه حرکت کرده‌ایم. به این معنا که میزان مصرف ما همواره پایین‌تر از سقف تعهدات بوده است.”

شاهباز ادامه داد: “کشورها در این زمینه معمولا در دو گروه تولیدکننده و مصرف‌کننده قرار می‌گیرند. ایران صرفا مصرف‌کننده است و تولیدی در این حوزه ندارد و این گازها از طریق واردات تامین می‌شوند. بنابراین برای هر سال مشخص است که چه میزان از این گازها اجازه ورود به کشور دارند.
در این حوزه، موادی وجود دارند که تخریب‌کننده لایه ازن هستند و میزان پتانسیل تخریب آنها نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. هر زمان قرار باشد مصرف برخی از این مواد کاهش پیدا کند، موضوع از طریق کنترل‌های گمرکی مدیریت می‌شود. در این چارچوب، به وزارت صنعت و گمرک ایران اعلام می‌کنیم که در آن سال چه میزان واردات مجاز است. میزان واردات نیز معمولا پایین‌تر از سقفی است که در قالب تعهدات بین‌المللی برای کشور تعیین شده است”.

اصلاحیه کیگالی

اصلاحیه کیگالی در سال ۲۰۱۶ به پروتکل مونترال اضافه شد و هدف آن کاهش مصرف گازهای HFC است. این گازها لایه ازن را تخریب نمی‌کنند، اما برخی از آنها اثر گلخانه‌ای بسیار بالایی دارند. بر اساس این اصلاحیه، کشورها باید مصرف HFCها را به‌تدریج کاهش دهند. اجرای کامل آن می‌تواند نقش مهمی در محدود کردن گرمایش جهانی داشته باشد. ایران هنوز این اصلاحیه را به تصویب نهایی نرسانده است.

حسین شهباز در ارتباط با اصلاحیه کیگالی گفت: ” بخشی از گازهایی که ما مصرف می‌کنیم، علاوه بر کاربرد صنعتی، اثر گلخانه‌ای نیز دارند. برای مدیریت این موضوع، اصلاحیه‌ای با عنوان اصلاحیه کیگالی در سال ۲۰۱۶ تصویب شد و امسال دهمین سالگرد آن است. به همین مناسبت، شعار امسال «اقدام جهانی برای سیاره‌ای خنک‌تر» انتخاب شده است.
اصلاحیه کیگالی در کنار موضوع حفاظت از لایه ازن، با هدف اصلی کاهش گرمایش زمین دنبال می‌شود. زیرا گازهای HFC و برخی گازهای مشابه، از گازهای گلخانه‌ای با قدرت گرمایشی بالا هستند. بنابراین این اصلاحیه به دنبال کاهش تدریجی مصرف این گازهاست.
تعهد ایران در این زمینه تا پایان سال ۲۰۴۷ ادامه دارد و کشور باید مصرف این گازها را ۸۵ درصد کاهش دهد. همچنین از سال ۲۰۲۸ میزان مصرف در سطح مشخصی تثبیت می‌شود و پس از آن امکان افزایش واردات نسبت به مقادیر تعیین‌شده وجود نخواهد داشت.

برآوردها نشان می‌دهد اگر اصلاحیه کیگالی به‌طور کامل از سوی همه کشورها اجرا شود، تا پایان قرن می‌تواند از حدود نیم تا یک درجه افزایش دمای زمین جلوگیری کند. در مجموع، پروتکل مونترال نیز سهم قابل توجهی در برنامه‌های مقابله با تغییر اقلیم دارد و حدود ۲۵ درصد از این مسیر را به‌تنهایی پوشش می‌دهد”.

چالش‌های ایران در مسیر حفاظت از ازن

حسین شاهباز در مورد چالشهای فعلی ایران در مسیر محافظت از لایه ازن اشاره کرد که اولین اقدام پروتکل مونترال این بود که برای گازهایی که خطر بسیار بالایی برای لایه ازن داشتند و قدرت تخریب آنها زیاد بود، برنامه حذف تدوین کند. از جمله این مواد می‌توان به CFCها و هالون‌ها اشاره کرد که برنامه حذف آنها تا سال ۲۰۱۰ در نظر گرفته شده بود. ایران این مواد را در چارچوب پروتکل مونترال به‌طور کامل حذف کرد و نخستین کشور در منطقه آسیا و اقیانوسیه بود که توانست این مواد را حذف کند.
در حال حاضر، گروه دیگری از گازها همچنان مصرف می‌شوند که قدرت تخریب لایه ازن در آنها پایین‌تر است، اما قرار است تا اول ژانویه ۲۰۲۹ به‌طور کامل حذف شوند. تاکنون ۶۷.۵ درصد از مصرف این مواد حذف شده و حدود ۳۰ درصد باقی مانده است که باید طی سه سال آینده حذف شود”.

لایه ازن؛ موفقیتی جهانی که هنوز ادامه دارد

پروتکل مونترال نشان داد که همکاری جهانی می‌تواند یک بحران زیست‌محیطی را مهار کند. کاهش مصرف مواد مخرب لایه ازن باعث شده روند ترمیم این لایه آغاز شود، اما همان‌طور که پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد، ادامه کنترل انتشار این مواد و پایبندی کشورها به تعهداتشان برای تکمیل این مسیر ضروری است. حفاظت از لایه ازن یک موفقیت بزرگ جهانی است، اما هنوز به مراقبت و اقدام مستمر نیاز دارد.