پیوند شگفتانگیز اساطیر و تغییرات زمینشناسی
معبد کارناک مصر؛ جایی که اسطوره آفرینش با عقبنشینی رود نیل و پدیدارشدن زمین مقدس آفریده شده است.
پژوهشی تازه نشان میدهد معبد کارناک، یکی از بزرگترین و مهمترین مجموعههای مذهبی جهان باستان، احتمالاً در مکانی ساخته شده که زمین به طور واقعی از دل آب سر برآورده است؛ رخدادی طبیعی که شباهتی چشمگیر با اسطورههای آفرینش در مصر باستان دارد و این باور را تقویت میکند که انتخاب محل این معبد، فراتر از یک تصمیم عملی، ریشهای عمیق در نمادپردازی دینی داشته است.
این پژوهش به سرپرستی دانشگاه اوپسالا انجام شده و گستردهترین بررسی زمینباستانشناسی صورتگرفته تاکنون در مجموعه معابد کارناک به شمار میرود. کارناک بخشی از میراث جهانی یونسکو است و در شهر امروزی اقصر، در جنوب مصر، قرار دارد؛ شهری که در دوران باستان با نام تبس، پایتخت مذهبی مصر شناخته میشد.
به گزارش پایگاه علمی خبری دانه، یافتههای این تحقیق که در نشریه علمی Antiquity منتشر شده، دیدگاه تازهای درباره چگونگی بنیانگذاری معبد، ارتباط آن با باورهای دینی مصریان باستان و نحوه تعامل انسان با چشمانداز رودخانهای نیل در بیش از سه هزار سال استفاده پیوسته از این مکان ارائه میدهد.
بازسازی چشمانداز باستانی کارناک
به گفته دکتر انگوس گراهام، پژوهشگر دانشگاه اوپسالا و سرپرست این پروژه، این مطالعه شفافترین تصویر ممکن را از چشماندازی ارائه میدهد که مصریان باستان حدود چهارهزار سال پیش معبد کارناک را بر روی آن بنا کردند.
امروزه کارناک در فاصلهای حدود ۵۰۰ متر از کرانه شرقی رود نیل قرار دارد، اما بررسیها نشان میدهد که هزاران سال پیش، این منطقه شرایط محیطی کاملاً متفاوتی داشته است. برای بازسازی این چشمانداز کهن، پژوهشگران ۶۱ مغزه رسوبی از داخل و اطراف محوطه معبد برداشت کردند و دهها هزار قطعه سفال را مورد تجزیهوتحلیل قرار دادند. این دادهها امکان ردیابی تغییر مسیر شاخههای رود نیل و دگرگونی سطح زمین را در بازههای زمانی طولانی فراهم کرد.
نتایج نشان میدهد که پیش از حدود ۲۵۲۰ پیش از میلاد، این ناحیه برای سکونت دائمی مناسب نبوده است. سیلابهای پرقدرت نیل به طور منظم این منطقه را در برمیگرفتند و امکان استقرار پایدار انسانی را از بین میبردند. قدیمیترین شواهد فعالیت انسانی در کارناک به دوره پادشاهی کهن بازمیگردد و یافتههای سفالی نیز نشان میدهد که نخستین قطعات به بازه زمانی حدود ۲۳۰۵ تا ۱۹۸۰ پیش از میلاد تعلق دارند.
شکلگیری جزیرهای نادر در میان آبها
زمین مرتفعی که بعدها پایه معبد کارناک شد، زمانی شکل گرفت که شاخههای رود نیل در دو سوی غربی و شرقی یک تراس طبیعی مسیر خود را بریدند. این فرایند ژئومورفولوژیک، مجموعه نیروها و مکانیسمهای است که در طول زمان سبب تغییر در شکل زمین میشوند. باعث شکلگیری جزیرهای نادر از زمین بلند در بخش شرقی و جنوب شرقی محوطه کنونی معبد شد؛ جزیرهای که در میان آبهای پیرامون، پایداری لازم برای استقرار و آغاز ساختوساز را فراهم آورد.
این بلندی طبیعی، بستر نخستین مراحل ساخت معبد را تشکیل داد و بهتدریج به هستهای برای توسعه یکی از مهمترین مراکز مذهبی مصر باستان تبدیل شد.
جابهجایی شاخههای نیل و گسترش معبد
با گذشت زمان، شاخههای رود نیل در دو سوی این جزیره بهآرامی جابهجا شدند. این تغییرات طبیعی باعث آزادشدن فضاهای تازهای در اطراف محل اولیه شد و امکان گسترش تدریجی مجموعه کارناک را فراهم کرد؛ فرایندی که در نهایت به شکلگیری مجموعه عظیم امروزی انجامید.
یکی از یافتههای غیرمنتظره این پژوهش به شاخه شرقی رود نیل مربوط میشود. برخلاف تصورات پیشین که بیشتر بر شاخه غربی تمرکز داشتند، پژوهشگران دریافتند شاخه شرقی بسیار مشخصتر و احتمالاً بزرگتر بوده است. همچنین شواهد نشان میدهد این شاخه تا زمان ورود رومیان در سده نخست پیش از میلاد، بهصورت یک آبراهه فرعی فعال باقیمانده است.
به گفته گراهام، نشانههایی از مهندسی فعال چشمانداز توسط مصریان باستان نیز دیده میشود. به نظر میرسد آنها برای تسریع در گسترش معبد، شنهای بیابانی را درون یکی از شاخههای در حال رسوبگذاری رود ریختهاند تا زمین بیشتری برای ساختوساز فراهم شود.
همپوشانی طبیعت و اسطورههای آفرینش
چشمانداز بازسازیشده کارناک شباهت قابلتوجهی با توصیفهای موجود در متون دینی مصر باستان دارد. در اسطورههای آفرینش دوره پادشاهی کهن، از ظهور خدای آفریننده بهصورت تپهای از زمین بلند سخن گفته میشود که از میان آبهایی موسوم به «دریاچه» یا «آبهای آغازین» سر برمیآورد.
