بیماریهای عفونی در ارتش ناپلئون
علم ژنتیک، روایت تازهای از یکی از بزرگترین شکستهای نظامی تاریخ ارائه میدهد.
پژوهشگران انستیتو پاستور با بررسی دیانای باستانیِ بهجامانده از سربازان ارتش ناپلئون، شواهد مستقیمی از شیوع بیماریهای عفونی مرگبار در جریان عقبنشینی سال ۱۸۱۲ از روسیه به دست آوردهاند. به گزارش پایگاه علمی خبری دانه، نتایج این پژوهش که در نشریه Current Biology به چاپ رسید.نشان میدهد بیماریهایی مانند تب پاراتیفوئید و تب راجعه احتمالاً نقش مهمی در تلفات گسترده ارتش فرانسه داشتهاند؛ تلفاتی که همواره به سرما و گرسنگی نسبت داده میشد.
وقتی میکروبها وارد تاریخ میشوند
حمله ناپلئون بناپارت به روسیه در سال ۱۸۱۲ که در تاریخ به یکی از فاجعهبارترین لشکرکشیهای نظامی معروف است، با عقبنشینیای همراه شد که صدها هزار سرباز جان خود را در آن از دست دادند. تاکنون سرمای شدید، کمبود غذا و فرسودگی نیروها دلایل اصلی این شکست دانسته میشد، اما پژوهش جدید نشان میدهد دشمنی پنهان نیز در میان سربازان فعال بوده است: بیماریهای عفونی.
دانشمندان «واحد پالئوژنومیکس میکروبی» انستیتو پاستور، شاخهای از علم ژنتیک که به بررسی دیانای میکروبها در بقایای انسانی باستانی میپردازد، با همکاری پژوهشگران دانشگاه اکسمارسی (Aix Marseille University)، بقایای ۱۳ سرباز فرانسوی را بررسی کردند. این بقایا در سال ۲۰۰۲ طی کاوشهای باستانشناسی در شهر ویلنیوس لیتوانی کشف شده بود.
دیانای باستانی چیست؟
دیانای باستانی به بقایای بسیار تخریبشده ماده ژنتیکی گفته میشود که از استخوانها یا دندانهای انسانها و حیوانات تاریخی استخراج میشود. این دیانای معمولاً بهشدت تکهتکه و کممقدار است، اما با استفاده از فناوریهای پیشرفته امروزی میتوان اطلاعات ارزشمندی از آن به دست آورد؛ از جمله نشانههای بیماریهایی که فرد در زمان مرگ به آنها مبتلا بوده است.
پژوهشگران با بهرهگیری از «توالییابی نسل جدید»، روشی پیشرفته که امکان خواندن میلیونها قطعه کوچک دیانای را به طور همزمان فراهم میکند، به دنبال ردپای ژنتیکی عوامل بیماریزا در این بقایا گشتند.
چه بیماریهایی شناسایی شدند؟
نتایج نشان داد دو عامل میکروبی در میان سربازان وجود داشته است:
سالمونلا (Salmonella Paratyphi C) باکتریای که عامل تب پاراتیفوئید است؛ بیماریای شبیه حصبه که با تب بالا، ضعف شدید و مشکلات گوارشی همراه میشود و در شرایط بهداشتی نامناسب بهسرعت گسترش مییابد.
بورلیا (Borrelia recurrentis) باکتری عامل تب راجعه؛ بیماریای که از طریق شپش بدن منتقل میشود و با دورههای متناوب تب شدید و بهبود موقت شناخته میشود.
از میان ۱۳ سرباز بررسیشده، آثار ژنتیکی تب پاراتیفوئید در چهار نفر و تب راجعه در دو نفر شناسایی شد. این نخستین شواهد ژنتیکی مستقیم است که نشان میدهد این بیماریها واقعاً در ارتش ناپلئون وجود داشتهاند، نه فقط در گزارشهای تاریخی.
بیماری در کنار سرما و گرسنگی
این بیماریها بهتنهایی کشنده بودند، اما اثر واقعی آنها زمانی آشکار میشود که شرایط آن دوران در نظر گرفته شود: سرمای شدید، سوءتغذیه، خستگی مفرط و نبود بهداشت. پژوهشگران معتقدند همزمانی این عوامل، وضعیت جسمی سربازان را بهشدت تضعیف کرده و توان مقاومت آنها را از بین برده است.
این یافتهها مکمل پژوهشهای پیشیناند که پیشتر نشانههایی از بیماریهایی مانند تیفوس و تب سنگری را در ارتش ناپلئون مطرح کرده بودند، اما اکنون برای نخستینبار تأیید ژنتیکی مستقیم ارائه شده است.
چرا این پژوهش مهم است؟
نیکولاس راسکوان، رئیس واحد پالئوژنومیکس میکروبی انستیتو پاستور، میگوید بررسی ژنوم عوامل بیماریزا در جمعیتهای تاریخی به دانشمندان کمک میکند بفهمند بیماریهای عفونی چگونه در طول زمان تغییر کردهاند، چه عواملی باعث گسترش یا مهار آنها شده و چه شباهتهایی با بیماریهای امروز دارند.
او توضیح میدهد که در بیشتر بقایای باستانی، دیانای میکروبها بسیار آسیبدیده است و شناسایی آنها نیازمند روشهای تحلیلی پیچیده و چندمرحلهای است؛ روشهایی که گروه پژوهشی با همکاری دانشگاه تارتو در استونی توسعه داده است.
بازخوانی یک شکست تاریخی با ابزار علم مدرن
نتایج این مطالعه با گزارشهای تاریخی درباره شیوع تب در ارتش ناپلئون همخوانی دارد و این دیدگاه را تقویت میکند که بیماریهای عفونی، در کنار سرما و گرسنگی، نقش تعیینکنندهای در شکست لشکرکشی ۱۸۱۲ داشتهاند. شکستی که نهتنها به عقبنشینی از روسیه انجامید، بلکه آغاز افول قدرت نظامی ناپلئون را رقم زد.
